ՀՀ-ում անցկացվում են երկու տեսակի ընտրություններ՝ Տեղական ինքնակառավարման մարմինների և Ազգային ժողովի /համապետական/ ընտրություններ։ Արցախցիների և օտարերկրացիների մասնակցության համար օրենքով սահմանված են տարբեր պայմաններ: ՏԻՄ ընտրություններին կարող են մասնակցել նաև փախստականները, ինչպես նաև ժամանակավոր կամ մշտական կացության կարգավիճակ ունեցող օտարերկրացիները, եթե նրանք տվյալ համայնքի բնակչության ռեգիստրում հաշվառված են առնվազն մեկ տարի:
Սա վերաբերում է նաև արցախցիներին, որոնք ստացել են ժամանակավոր պաշտպանության կարգավիճակ և առնվազն մեկ տարի գրանցված են տվյալ համայնքում։
Իսկ համապետական՝ Ազգային ժողովի ընտրություններին կարող են մասնակցել միայն և բացառապես Հայաստանի Հանրապետության 18 տարին լրացած քաղաքացիները։ Օտարերկրացիները չեն կարող մասնակցել ԱԺ ընտրություններին։ Ինչ վերաբերվում է ԼՂ բնակիչներին, ապա նրանք կարող են մասնակցել համապետական ընտրություններին, եթե նրանց ՀՀ նախագահի հրամանագրով շնորհվել է ՀՀ քաղաքացիություն։ Քանի որ արցախցիները քաղաքացիություն ստանում են ժամանակավոր պաշտպանություն ստացած փախստականի կարգավիճակից հետո, ինչը նշանակում է, որ նրանք այլ պետության քաղաքացիություն չունեն, երբ նրանց շնորհվում է ՀՀ քաղաքացիություն, այդ պահից նրանց ժամանակավոր պաշտպանության կարգավիճակն ու այդ մասին հավաստող փաստաթղթերը դադարում են գործել, ուստի իրենց կարգավիճակից բխող 070 ծածկագրով անձնագրով չեն կարող մասնակցել ընտրություններին: Որպեսզի կարողանան մասնակցել ԱԺ ընտրություններին, քաղաքացիության շնորհման մասին ծանուցումն ստանալուց հետո, պետք է դիմեն Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայություն անձնագրավորման համար և մինչև անձնագրի տպագրությունն ստանալ համապատասխան փաստաթուղթ, որն անձին հնարավորություն կտա մասնակցելու ընտրություններին:
ՀՀ քաղաքացիները կարող են մասնակցել ընտրություններին անկախ նրանից, թե երբ են ստացել քաղաքացիությունը։ Եթե ՀՀ նախագահի՝ քաղաքացիություն շնորհելու հրամանագիրն ուժի մեջ է մտել, անձը կարող է մասնակցել ԱԺ ընտրություններին, նույնիսկ եթե ՀՀ քաղաքացիությունն իր երկրորդ կամ երրորդ քաղաքացիությունն է։
Կարևոր է նշել, որ Հայաստանում բնակության ցենզը վերաբերում է միայն ընտրվելու իրավունքին, ոչ թե ընտրելու իրավունքին։ Այսինքն՝ անձը կարող է նույնիսկ ՀՀ հասցեով հաշվառում չունենալ կամ դեռևս անձնագիր ստացած չլինել, սակայն եթե ՀՀ քաղաքացի է, անկախ այն հանգամանքից քաղաքացիությունը շնորհվել է նախագահի հրամանագրով, թե քաղաքացի է հանդիսանում օրենքի ուժով, նա կարող է գալ և մասնակցել ընտրություններին։
Օրինակ, եթե ՀՀ քաղաքացին երկար տարիներ ապրել է արտերկրում, այդ ընթացքում չի եկել Հայաստան, և նրա փաստաթղթերի ժամկետը լրացել է, նա կարող է վերադարձի վկայականով գալ Հայաստան և ժամկետանց անձնագրով մասնակցել ԱԺ ընտրություններին, եթե Հայաստանում ունի հաշվառում և տվյալներն առկա են ընտրողների ցուցակում։
Ընտրողների ցուցակում տվյալների բացակայության դեպքում անհրաժեշտ է դիմել Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայություն, որտեղ, կախված այն հանգամանքից, թե օրենքով սահմանված ո՞ր հիմքով է անձի տվյալը դուրս մնացել ընտրողների ցուցակներից, Ծառայությունը կամ կտրամադրի տեղեկանք՝ ընտրություններին մասնակցելու համար, կամ անձը հաստատող փաստաթուղթ (9-րդ ձև)՝ դատարան դիմելու և դատարանի որոշման հիման վրա լրացուցիչ ընտրացուցակում ընդգրկվելու համար։
Թե վերը նշված պայմաններին համապատասխան քանի ՀՀ քաղաքացի կարող է մասնակցել ընտրություններին, ես այդ տվյալը չունեմ, թեև ենթադրում եմ, որ պետությունն այդ տեղեկատվությանը տիրապետում է։
ՀՀ ընտրական օրենսգրքով ԱԺ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք չունի ՀՀ քաղաքացիների ընդամենը երկու կատեգորիա․
- Եթե անձը դատարանի՝ ուժի մեջ մտած որոշմամբ ճանաչվել է անգործունակ։
- Եթե անձը կատարել է ծանր կամ առանձնապես ծանր հանցագործություն, և կա դատարանի՝ ուժի մեջ մտած դատավճիռ, որի հիման վրա նա կրում է պատիժ։
Առանձին խնդիր է արտերկրում մահացած անձանց հարցը։ Եթե արտերկրում մահացած անձանց հարազատները մահվան մասին փաստաթղթերը չեն ներկայացնում Հայաստանի ՔԿԱԳ մարմիններին, ապա այդ անձինք պաշտոնապես չեն համարվում մահացած և շարունակում են մնալ ընտրողների ցուցակներում։
Հարազատները պարտավոր են ներկայացնել համապատասխան փաստաթուղթը, որպեսզի ՔԿԱԳ մարմինները տրամադրեն մահվան վկայական, իսկ Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությունը տվյալ անձին հանի բնակչության ու ընտրողների ռեգիստրներից։ Ցավոք, քիչ չեն դեպքերը, երբ անձը մահացել է արտերկրում, և պետությունը այդ տեղեկությունը չունի։
