Եթե հավատանք վիճակագրությանը, ապա Հայաստանում այս տարի խոսքի ազատության վիճակը բարելավվել է։ Բայց եթե նայենք դատարաններին, ապա պատկերը այլ է։
Ճնշումը չի անհետացել։ Այն պարզապես փոխել է իր ձևը։
Թվեր, որոնք հանգստացնում են առաջին հայացքից
Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեն (ԽԱՊԿ) այս շաբաթ նոր զեկույց է հրապարակել, ըստ որի՝ 2026 թվականի առաջին եռամսյակում Հայաստանում լրագրողների և լրատվամիջոցների դեմ խախտումների թիվը նվազել է։ Կոմիտեի նախագահ Աշոտ Մելիքյանն այս շրջանը բնութագրել է որպես «հարաբերականորեն հանգիստ»։
Ֆիզիկական բռնության դեպքերը նվազել են՝ 2-ից դառնալով 1, ճնշումները՝ 25-ից 22, իսկ տեղեկություն ստանալու և տարածելու իրավունքի խախտումները՝ 29-ից 7։
Այս թվերը կարելի է առաջընթաց համարել, ինչը որոշ չափով ճիշտ է։
Հայաստանը, ըստ միջազգային գնահատականների, 2018-ից հետո բարելավել է իր դիրքը Մամուլի ազատության սանդղակում։ Սակայն այս առաջընթացն ամբողջական չէ, և հաճախ չի արտացոլում այն, ինչ տեղի է ունենում գործնականում։
Թվերի մյուս կողմը՝ դատարաններում
2026 թվականի հունվար-մարտ ժամանակահատվածում արձանագրվել է 14 նոր դատական հայց ընդդեմ լրագրողների և լրատվամիջոցների։
Նվազում չի նկատվում, իսկ վերջին տարիների տվյալները ցույց են տալիս աճ։ 2025-ին ներկայացվել է 63 հայց, 2024-ին՝ 43, իսկ 2023-ին՝ 36։
Այս հայցերը միջազգային պրակտիկայում հայտնի են որպես SLAPP՝ հանրային մասնակցության դեմ ռազմավարական հայցեր։
Միևնույն ժամանակ, Հայաստանում արձանագրված սպառնալիքների և վիրավորանքների մեծ մասը՝ 8-ից 7-ը, վերագրվում է իշխանության ներկայացուցիչներին։ Այս տվյալները դժվար է համադրել «հարաբերականորեն հանգիստ» եռամսյակի հետ։
Ֆիզիկական բռնության նվազումը կարևոր է, բայց այն չի բացառում ճնշման այլ ձևերը։ Դատարաններն այդ ձևերից մեկն են։
Ինչու SLAPP-ը պարզապես դատական գործ չէ
SLAPP-ը սովորական դատական վեճ չէ։
Այն կարող է ներկայացվել որպես զրպարտության կամ պատվի պաշտպանության հայց, բայց նպատակն այլ է. ոչ թե պարտադիր հաղթել դատարանում, այլ լրագրողին ներգրավել երկարատև և թանկ գործընթացի մեջ։
Արդյունքում՝ նույնիսկ առանց վերջնական վճռի, ստեղծվում է զսպող ազդեցություն։ Լրագրողը սկսում է մտածել ոչ միայն նյութի ճշմարտացիության, այլև դրա գնի մասին։ Եվ հենց այստեղ է SLAPP-ի հիմնական ուժը։
Ամենաարդյունավետ SLAPP-ն այն է, որի պատճառով նյութը պարզապես չի հրապարակվում։
Օրինական ճնշման գինը Հայաստանում
Հայաստանում վիրավորանքի համար փոխհատուցումը կարող է հասնել 3 միլիոն դրամի, իսկ զրպարտության համար՝ 6 միլիոն դրամի։
Այս շեմերը վերջին տարիներին բարձրացվել են և աննախադեպ են Հայաստանի համար։
Գործերը կարող են տևել ամիսներ կամ տարիներ, և նույնիսկ հաղթանակը չի կարող փոխհատուցել այն գինը, որը լրագրողն արդեն վճարել է՝ ժամանակի, ռեսուրսների և մշտական ճնշման հաշվին։
Լուռ ճանապարհ դեպի ավտորիտարացում
Իրականում SLAPP-երի գոյությունը միայն մեդիայի մասին չէ։ Այն խոսում է ժողովրդավարության որակի մասին։
Journalism Practice գիտական հանդեսում վերջերս հրապարակված հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ SLAPP հայցերը կարող են նպաստել ավտորիտարացման գործընթացներին, անգամ այն երկրներում, որոնք շարունակում են համարվել ժողովրդավարական։
Ուսումնասիրելով Գերմանիան, Խորվաթիան և Հյուսիսային Մակեդոնիան՝ հեղինակները եզրակացնում են, որ դատարանով ճնշումը հաճախ ավելի արդյունավետ է, քան բաց բռնությունը, քանի որ գործում է օրենքի շրջանակում։
Հիմնական միտքը պարզ է․ ավտորիտարացումը պարտադիր չէ, որ սկսվի կտրուկ քաղաքական փոփոխությամբ։ Այն զարգանում է այն պահին, երբ քննադատական խոսքը դառնում է ռիսկային։
Եվրոպական պատկեր
Եվրոպայի խորհրդի Լրագրության պաշտպանության և լրագրողների անվտանգության հարթակի 2025 թվականի զեկույցը ցույց է տալիս, որ մամուլի ազատությունը Եվրոպայում շարունակում է գտնվել կայուն ճնշման տակ։
Զեկույցում առանձին ընդգծվում է նաև ազատազրկման կիրառումը՝ որպես լրատվամիջոցների վերահսկման գործիք։
Ըստ զեկույցի 2025 թվականի վերջի դրությամբ Եվրոպայում կալանքի տակ է գտնվել 148 լրագրող, այդ թվում՝ 36-ը՝ Ադրբեջանում, 24-ը՝ Թուրքիայում, 2-ը՝ Հայաստանում և 1-ը՝ Վրաստանում։
Այս պատկերը ցույց է տալիս, որ ճնշումը բազմաշերտ է։ Եվ դատարաններն այդ համակարգի միայն մեկ, բայց կարևոր մասն են։
Երբ խոսքի գինը չափազանց բարձր է դառնում
2026 թվականի առաջին եռամսյակը «հանգիստ» է թվում, եթե նայում ենք միայն բաց խախտումներին։
Բայց պատկերը փոխվում է, երբ հաշվի ենք առնում նաև դատական պրակտիկան և այն անտեսանելի որոշումները, որոնք ամեն օր ընդունում են խմբագրությունները։
Հայաստանում նախընտրական շրջան է, և լարվածությունն արդեն զգացվում է։ Սա այն պահն է, երբ ճնշման գործիքները ոչ թե անհետանում են, այլ ակտիվանում։
Եթե լրագրողը նյութ հրապարակելուց առաջ ստիպված է հաշվել դատական և ֆինանսական ռիսկերը, ապա հարց է առաջանում՝ խոսքի ազատությունը դեռ կա՞։
