Դարձյալ ինքնակարգավորման անհրաժեշտության մասին

07.12.2011, Քննադատ

Կրթությամբ` տնտեսագետ, բանասեր
Կոչումով` արձակագիր
Գործունեությամբ` լրագրող եւ մեդիա փորձագետ

Լրագրողներին «ՎիվաՍել ՄՏՍ» ընկերության նվիրած սմարթֆոնների պատմությունը, որին անդրադարձավ նաեւ media.am կայքը, մի շարք հարցեր առաջացրեց՝ նորից ստիպելով գրել մեդիայի ոլորտում ինքնակարգավորման խնդիրների շուրջ:

Ի դեպ, հոդվածի մեկնաբանություններում նաեւ անձիս մասին դատողություններ կային, սակայն գրանտով աշխատելու «մեղադրանքներն» այնքան հնացած են ու կրկնված, որ դրանց վաղուց արդեն հումորով եմ վերաբերվում եւ անդրադառնալն անիմաստ զբաղմունք եմ համարում:

Ինչեւէ, այս անգամ խոսքս մեր ոլորտում ինքնակարգավորման անհրաժեշտությունը մի անգամ եւս հիշեցնելու մասին է: Ընդ որում, ինքնակարգավորումը չի նշանակում միայն էթիկայի կանոնների առկայություն: Այն ավելի լայն է, իսկ էթիկական կանոնագրերի կամ կանոնագրքերի (կոդեքսների) ընդունումը միայն առաջին քայլն է դեպի մեդիայի պատասխանատվության այլ համակարգեր:

Այս թեմաներին վերաբերող մի հեռուստահաղորդման ժամանակ ինձ համար շատ հարգելի մի խմբագիր ասում էր, թե իր լրագրողները ինչ-որ բան այսպես կամ այնպես ներկայացնելու խնդիրներ առաջանալիս հարցնում են իրեն: Երբ ես փորձեցի ճշտել, թե ունե՞ն արդյոք էթիկական գրված կանոններ, նա բացասական պատասխան տվեց: Մինչդեռ գրված կանոնների պարագայում հարկ չէր լինի ամեն անգամ դիմել գլխավոր խմբագրին՝ հարցնելու՝ կարելի՞ է այս կան այն բանն անել, թե՞ ոչ:
Էթիկակական կանոնագրերի ընդունումը գրաքննության հաստատում չէ. դա ավելի շուտ լսարանի եւ տեղեկատվության աղբյուրների հետ հարաբերվելու ազնիվ խաղի կանոնների սահմանում է: Եթե դու ազնիվ ես լսարանի եւ տեղեկատվության աղբյուրների, ու այդու՝ ողջ հասարակության հետ հարաբերություններում, ապա հարգանքը լրատվամիջոցիդ նկատմամբ ավելի է մեծանում:

Ընդսմին՝ «ազնիվ խաղ» կամ հասարակության հետ հարաբերություններում ազնիվ լինել ասելով ես նկատի չունեմ, որ բոլորն անպայման պետք է ունենան իդեալականին մոտ էթիկական կանոններ: Բնավ: Հասարակության հետ ազնիվ խաղալու կանոն է նաեւ հայտարարելը, օրինակ, որ դուք անկողմնակալ չեք լինելու այս կամ այն հարցում... Սա եւս ազնիվ է, եւ դրանից հետո, թող լսարանը որոշի՝ վստահե՞լ ձեր լրատվամիջոցին, թե ոչ: Ընդ որում, սա ավելի ազնիվ է, քան հայտարարես, թե դու անաչառ ու անկողմնակալ ես լինելու, բայց գործնականում ամեն օր խախտես քո իսկ սահմանած խաղի կանոնները: Սա ավելի ազնիվ է, քան ուրիշներին ազնվության ու օրինապաշտության դասեր տալու պարագայում ամեն օր օրենք խախտելը:

Ինքնակարգավորման պարագայում, չէին լինի նաեւ իրարից արտագրությունները, երեւույթ, որը անուն ունի. ԳՐԱԳՈՂՈՒՅՈՒՆ, ինչը ոչնչով չի տարբերվում ձու կամ ձի գողանալուց: Մանավանդ հիմա, համացանցի զարգացման պայմաններում այդ երեւույթը ահավոր չափերի է հասել: Հենց այս հոդվածը գրելու պահին աչքիս ընկավ առցանց «Առավոտի» խմբագիր Աննա Իսրաելյանի հետեւյալ ստատուսը՝ ֆեյսբուքյան իր գրատախտակին (տեղադրում եմ Աննայի բարեհաճ թույլտվությամբ). «Այսօր մեր լրագրողը սխալվել էր՝ ՀՌԱՀ-ի նիստը լուսաբանելիս, ու «Արմենիա»-ի տույժը չափը հաշվարկել էր ոչ հազար դրամ նվազագույն աշխատավարձի հաշվարկային շեմով: Ու ստացվել էր, որ ՀՌԱՀ-ը «Արմենիային» տուգանել է 32,5 միլիոն դրամ: Մենք արագ մեր սխալն ուղղեցինք, եւ ահազանգեր ստացանք, եւ լրացուցիչ ճշտեցինք ՀՌԱՀ-ից: Իսկ երկու կայքերում, որոնք մեզնից լուրը գողացել են՝ թեթեւակի փոփոխություններով տեղադրելով եւ առանց հղումի, հիմա էլ է նշված, թե ՀՌԱՀ-ն Արմենիային 32,5 միլիոն դրամ է տուգանել»:

Սկզբնաղբյուրը (առցանց «Առավոտը») ճշտել է իր սխալը, սրանով էլ հենց բացահայտվել են գրագողները...

Ինձ հետ բանավիճողները հաճախ առարկում են, ասելով, թե կարելի է ինչքան ուզես լավ կանոններ գրել, սակայն ամեն օր խախտել դա: Իհարկե, նման իրավիճակը չեմ բացառում: Սակայն կանոնների առկայությունը ամեն դեպքում զգաստեցնող է. չէ՞ որ ընթերցողը (ունկնդիրը, հեռուստադիտողը) կարող է ամեն պահ քեզ մատնացույց անել քո իսկ ընդունած կանոնագիրն ու ասել, որ դու խախտում ես այն:

Գուցե հենց սա՝ լսարանի առջեւ հաշվետու չլինելու եւ լսարանից եկող արձագանքներին ականջալուր չլինելն է նաեւ պատճառներից մեկը, որ մեր լրատվամիջոցները խուսափում են ինքնակարգավորումից: Չգիտեմ:

Առաջիկայում երկու կարեւոր ընտրություններ են սպասվում եւ այս՝ ինքնակարգավորման հարցն ավելի օրախնդիր է դառնալու մեկ-երկու ամսից, երբ կսկվի խորհրդարանական ընտրություններին նախապատրաստության, ապա եւ՝ քարոզարշավի շրջանը: Հենց քաղաքական կրքերի բորբոքման պայմաններում են ցայտուն ընդգծվում լրատվամիջոցների պրոֆեսիոնալիզմը, նրանց անաչառությունը, անկողմնակալությունը եւ այլն:

2007 թվականին հայաստանյան մի շարք լրատվամիջոցներ ընդունեցին էթիկայի միասնական Վարքականոն: Այն այսօր ստորագրել է մոտ 40 լրատվամիջոց: Ցավոք, դրանց թվում քիչ է հեռուստաընկերությունների եւ առավել քիչ՝ առցանց լրատվամիջոցների թիվը: Այդ Վարքականոնը ունի նաեւ հավելված, որը վերնագրված է «Հռչակագիր` ընտրությունների եւ հանրաքվեների լուսաբանման սկզբունքների վերաբերյալ»: Պատրանքներ չունեմ, թե առաջիկա ընտրություններում մեր լրատվամիջոցները կհետեւեն այդ կանոններին կամ ընտրությունների լուսաբանման հռչակագրին: Սակայն դրա մի կետը, գոնե, կցանկանայի պահպանվեր. «Հեռարձակվող լրատվամիջոցները պետք է ձեռնպահ մնան որեւէ կոնկրետ թեկնածուի կամ կուսակցության աջակցելուց, իսկ տպագիր լրատվամիջոցները նման մտադրություն ունենալու դեպքում այդ մասին նախապես եւ հստակ հայտարարեն»:  Տպագիրի տակ կցանկանայի հասկանալ նաեւ առցանց լրատվամիջոցներին:

Գոնե միայն այս կանոնի պահպանումը հասարակության առջեւ ազնվության դրսեւորում կլիներ:

Մեսրոպ Հարությունյան

Հ. Գ. Պատրաստվում էի այս նյութն ուղարկել խմբագրություն, երբ հրապարակվեց Համբարձում Համբարձումյանի «Թաքնված գովազդը եւ անթաքույց արհամարհանքը» հիանալի հոդվածը: Այստեղ բերված եւ ցավոք խիստ տարածված երեւույթները, այլոց թվում նաեւ ինքնակարգավորման բացակայության հետեւանք են:

Սյունակում արտահայտված մտքերը պատկանում են հեղինակին եւ կարող են չհամընկնել media.am-ի տեսակետների հետ:

Մեկնաբանել

Media.am-ի ընթերցողների մեկնաբանությունները հրապարակվում են մոդերացիայից հետո: Կոչ ենք անում մեր ընթերցողներին անանուն մեկնաբանություններ չթողնել: Միշտ հաճելի է իմանալ, թե ում հետ ես խոսում:
 

Media.am-ը չի հրապարակի զրպարտություն, վիրավորանք, սպառնալիք, ատելություն, կանխակալ վերաբերմունք, անպարկեշտ բառեր եւ արտահայտություններ պարունակող մեկնաբանությունները կամ անընդունելի համարվող այլ բովանդակություն:
Լրացուցիչ տեղեկություններ ?