«Հարավային Սուդանում ես լուսանկարում էի ոչ թե պատերազմը, այլ մարդկանց»

31.05.2017, հայ

Լրագրող, արվեստի քննադատ

Ամերիկացի ֆոտոլրագրող Ադրիանե Օհանեսյանը այն վավերագրող լուսանկարիչներից է, որոնք նախընտրում են աշխատել աշխարհի թեժ ու վտանգավոր կետերում՝ պատմելու համար տեղի ունեցածը թարմ, անշտապ ու երբեմն՝ լուսանցքում հայտնված մարդկանց միջոցով:

Ադրիանեն առաջին անգամ մեկնեց Սուդան կարճ ժամանակով, բայց մնաց այնտեղ երկու տարի՝ վավերագրելով Հարավային Սուդանի քաղաքացիական պատերազմը, նոր պետության ձևավորումը, միլիոնավոր զոհերի ու փախստականների կյանքը և ստեղծելով տպավորիչ ֆոտոպատմություններ:

Հետագայում նա լուսանկարեց նաև Բուրունդիում և Բիրմայում տեղի ունեցած բախումները: Նրա աշխատանքները տպագրվել են Al Jazeera, The Wall Street Journal, National Geographic, Time պարբերականներում: Իսկ ֆոտոշարքերը արժանացել են National Geographic-ի, World Press Photo-ի, Getty Images Emerging Photographers մրցանակներին ու պարգևներին:

Հայաստանում Ադրիանեն փորձեց նաև վերաիմաստավորել իր հայկական արմատները: «Կուզեի ավելի շատ ժամանակ անցկացնել Հայաստանում՝ ճամփորդելով ու լուսանկարելով»,- ասաց նա «Ես եմ մեդիան» ձևաչափով հանդիպման ժամանակ, որը կազմակերպել էր Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնը:

Չխաբենք ո՛չ լսարանին, ո՛չ էլ ինքներս մեզ

Հիմա բոլորը կարող են լուսանկարել: Եվ ինչ ուզեն, այն էլ անեն իրենց լուսանկարների հետ՝ գրառումներ ավելացնել, խմբագրել, մանիպուլյացիաների ու ֆոտոշոփի ենթարկել: Եվ դա գնալով ավելի ու ավելի լուրջ խնդիր է դառնում մասնագիտական մեդիայի համար:

Որպես պրոֆեսիոնալ հասկանում եմ՝ կարևորն այն է, որ մարդիկ վստահեն պատկերներին: Հատկապես, երբ պատկերների հսկայական հոսք կա, այդ թվում նաև՝ սոցիալական մեդիայից: Դա խանգարում ու հիասթափեցնում է ինձ, քանի որ տեղեկատվական հեղեղի մեջ մարդիկ, որոնք իրենց գործին լուրջ են վերաբերում, դժվարանում են իրենց լուսանկարները ներկայացնել ու առաջ տանել:

Երևի պարզապես պետք է փորձենք ազնիվ լինել թե՛ մեր աշխատանքում, թե՛ մտադրություններում: Եվ հարց տանք՝ մենք իրականու՞մ լրագրող կամ վավերագրող ենք, թե՞ ոչ: Չխաբենք ինքներս մեզ:

Լուսանկարիչները հաճախ միջամտում են իրականությանը, ավելացնում, սրություն հաղորդում: Ես միշտ ցանկացել եմ անկեղծ լինել և ոչինչ չեմ ավելացնում: Ես ցույց եմ տալիս իրականությունը որպես փաստաթուղթ:

Ուզում եմ, որ իմ լուսանկարները օգտագործվեն հենց այն ժամանակ, երբ դրանք արվել են: Կամ էլ առնվազն որոշ ժամանակ անց, որպես վավերագրություն, որը կօգնի պատկերացում կազմել, թե ինչ է տեղի ունեցել ոչ վաղ անցյալում:

Իհարկե, ես էլ եմ ուզում, որ իմ լուսանկարները լինեն վիզուալ տպավորիչ: Դրանք  դասավորում եմ, երկար ժամանակ մաքրում, քանի որ շատ դանդաղ եմ աշխատում: Միշտ երկար զրուցում եմ մարդկանց հետ՝ չշտապեցնելով նրանց: Սպասում եմ, որ հայտնվի իմ ուզած իրավիճակը, որը կարող եմ շրջանակել լուսանկարում: Արագ չեմ «չխկացնում»: Կարծում եմ՝ ոչ թե էմոցիոնալ, այլ ավելի գիտակցական ընտրություն եմ անում:

Փորձում եմ մեկ կադրում տեղավորել իրականությունը, բացատրել, թե ինչ է տեղի ունեցել:

Որպես ֆոտոլրագրող պետք է լինես դեպքի վայրում բոլորից շուտ և հեռանաս դեպքի վայրից բոլորից ուշ: Ես էլ հեռացա Հարավային Սուդանից բոլորից ուշ, և պարբերաբար նորից եմ լինում, քանի որ շատ եմ գնահատում ու սիրում այնտեղ ապրող մարդկանց: Նրանց հյուրընկալությունը, բարությունն ու հումորը դրդում են, որ կրկին վերադառնամ Դարֆուր:

Հարավային Սուդանում

2010 թվականին առաջին անգամ գնացի Սուդան, որտեղ պետք է տեղի ունենար հանրաքվե: Երկու տարի այնտեղ մնացի ու աշխատեցի, բայց ոչ մի լուսանկար չհրապարակեցի: Ֆոտոլրագրության մեջ ընդհանրապես ընթացքն ու արդյունքը նույնը չեն: Սկզբում ես համբերատար ուղարկում էի իմ լուսանկարները տարբեր լրատվամիջոցներին, բայց պատասխան չէի ստանում:

Ստիպված էի աշխատել տարբեր հասարակական կազմակերպությունների հետ, ասելով՝ եթե ինձ ձեզ հետ տանեք, ձեզ համար կլուսանկարեմ: Բայց հիմա համագործակցում եմ տարբեր լրատվամիջոցների ու կազմակերպությունների հետ՝ արդեն վճարով:

Երբ առաջին անգամ գնացի Հարավային Սուդան, ոչ մի լրատվամիջոց ինձ չսատարեց, իմ միջոցներով գնացի: Բարդ էր այնտեղ աշխատելը: Բացի ճանապարհածախսից ու տեղաշարժման համար գումարից (ինչը բավականին մեծ էր), անհրաժեշտ էր լուծել անվտանգության խնդիրները: Ֆրիլանս լրագրող էի, չունեի պայմանավորվածություն որևէ լրատվամիջոցի հետ, քանի որ ինքս էլ չգիտեի, թե ինձ ինչ է սպասում: Շատերը ասում էին, որ Հարավային Սուդան մեկնելը ապուշ քայլ է:

Մանավանդ, որ այն փաստը, որ օտարերկրացի լրագրող ես, քեզ միանգամից դնում է հատուկ նշանառության տակ: Կառավարությունը թիրախավորում է հատկապես լրագրողներին և տարբեր կերպ խոչընդոտում նրանց մուտքը երկիր: Բայց ես ոչ մի րոպե չափսոսեցի իմ որոշման համար:

Եվ քանի որ ինքնակամ էի գնացել, ստացվել էր, որ տարածք էի մտել ապստամբների շնորհիվ, որովհետև կառավարական բանակն այնտեղ ոչինչ չի վերահսկում: Դա բարդ լրագրողական ընտրություն էր: Բայց հարկավոր է միշտ հիշել, որ որպես լրագրողներ մենք կոնֆլիկտի կողմ չենք:

Հարավային Սուդանում ես լուսանկարում էի ոչ թե պատերազմը, այլ մարդկանց, որոնք ապրում էին հակամարտության իրավիճակում:

Մարդիկ ապրում են ծայրահեղ ծանր պայմաններում՝ քարանձավներում, փոսերում և անընդհատ ենթարկվում են ավիահարվածների: Կառավարական զորքերի ռումբերը թափվում են մարդկանց վրա, որոնց միակ ցանկությունը հանգիստ ու ապահով ապրելն է: Չկան տարրական կենցաղային պայմաններ: Այդ թվում նաև հիվանդանոցներ: Այդտեղ է ապրում և աշխատում նաև «Ավրորա» մարդասիրական նախաձեռնության դափնեկիր, բժիշկ Թոմ Քաթինան, ում հետ հաճախ ենք հանդիպել Հարավային Սուդանում:

Ամեն ռմբակոծության ժամանակ երեխաները թաքնվում են փոսերում կամ քարերի արանքում: Դժվար է փոխանցել մարդկանց դժվարություններն ու ողբերգությունը: Եթե օրինակ, աշխարհում մի բարձրահարկ շենք է հրդեհվում, հնարավոր է լուսանկարով փոխանցել ողջ դրամատիկ իրավիճակը, իսկ երբ այրվում է աֆրիկյան մի փոքր հյուղակ, և վնասվում են, ասենք, երկու այծ և մեկ ուղտ, բարդ է փոխանցել դիտողին այն զգացումը, որ այդ հյուղակում ապրող ընտանիքն իրականում ամեն ինչ կորցրել է:

Շատերը չգիտեն, թե իրականում ինչ է կատարվում Սուդանում:

Ի վերջո, փախստական չեն դառնում սեփական կամքով: Ես չեմ ընդունում փախստականների ճգնաժամի մասին միակողմանի կարծիքները: Կարևոր է հասկանալ, որ շատ սուդանցիներ կուզեին վերադառնալ իրենց տները, պարզապես այդ տներն այլևս չկան:

Մարդիկ ուզում են բավարարել հիմնական կարիքները՝ ջուրը, սնունդը, պաշտպանությունը, խաղաղությունը: Առողջապահական ու կրթական խնդիրները սրվում են, երբ կառավարությունը չի ապահովում այդ տարրական պահանջները: Սուդանում պատերազմը ոչ թե հանուն համոզմունքների է, այլ հանուն կյանքի:

Եվ պատերազմը չի դադարում նաև այն պատճառով, որ երկիրը փակ է լրագրողների առջև: Մեդիան գրեթե չի լուսաբանում կատարվածը, քանի որ դա վտանգավոր տարածք է լրագրողների համար: Նրանք  ձերբակալվում են, խոշտանգվում:

Վավերագրումը՝ դրսի և ներսի հայացքով

Դժվար է կողմնորշվել նաև այն պատճառով, որ կատարվածը չի արխիվացվում, քանի որ հակամարտությունը տարիներ շարունակ չի լուսաբանվել: Կարծես պետք է ամեն ինչ զրոյից բացահայտել:

Քաղաքացիական պատերազմը ամայացրել է Հարավային Սուդանը: Հազարավոր մարդկանց մասին այլևս տեղեկություն չկա, նրանք կամ սպանվել են կամ փախել ՄԱԿ-ի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներ: Առաջին տարիներին ես փորձում էի ինքս ինձ համար քարտեզագրել մի քանի բնակավայրեր՝ հարցուփորձ անելով բնակիչների քանակի ու տեղաշարժերի մասին:

Դժվար է փոխանցել լայնամասշտաբ ավերածությունների ու սեռական բռնությունների դեպքերը: Ամեն անգամ ընտրության առջև ես կանգնում:

Երբեմն տեղացի բնակիչները կարծում են, որ արտասահմանցիները՝ բժիշկները, լրագրողները, հրաշքով հայտնված փրկիչներ են: Եվ շատ լավ կլիներ, եթե հենց տեղացի լրագրողները շատ լինեին, քանի որ հենց նրանք են տիրապետում ողջ ինֆորմացիային ու կարող են փոխել իրավիճակը:

Իհարկե, արտասահմանցի լրագրողներն ավելի թարմ հայացք ունեն ու ավելի պատրաստված են, և նրանցից ներքին ազատություն ու խիզախություն է պահանջվում, բայց փոփոխություն անել կարող են միայն տեղացիները: Այդ պատճառով շատ եմ կարևորում տեղական մեդիան:

Իսկ իմ աշխատանքը կարծես միջազգային օգնության պես մի բան է: Մարդիկ միշտ էլ բարի մտադրություններ ունեն, բայց չկա ավելի ուժեղ ու ազդեցիկ ուժ, քան այն, որը ծնվում է բնակչության ներսից:

Վերջին անգամ Հարավային Սուդանում էի 2016 թվականի ամռանը: Ինձ հետ առաջին անգամ եկած լրագրողը, տեսնելով իրավիճակը, ասում էր՝ ինչ սարսափելի է, երբեք այսքան վատ վիճակ չէի տեսել: Իսկ ես շրջելով մոտակայքում մտածում էի՝ կարծես թե, այնքան էլ վատ չէ, երկու տարի առաջ ավելի սարսափելի էր:

Ես նոր բան չէի տեսնում ու չէի զարմանում, կարծես ընտելացել էի մի իրավիճակի, որը ոչ մի դեպքում նորմալ չէ: Վստահ եմ, որ որպես լուսանկարիչ միշտ պետք է թարմ պահել հայացքը ու պատրաստ լինել տեսնել նորը: Այսպես ասած՝ ստուգել ինքդ քեզ լուսանկարչությամբ ու փորձել տեսնել մարդկանց ու իրավիճակը, կարծես առաջին անգամ ես տեսնում:

Պատրաստ լինել նորին

Բարդ է պահպանել թարմությունը առանց ձանձրանալու ու ընտելանալու: Ինձ համար Երևանում նորություն էին երգող շատրվանները: Ձեր հայացքը սովորել է ամեն օր տեսնել այդ շատրվանները, իսկ ես դրանք տեսա որպես հայտնություն: Շատրվանները, հին շենքերը միշտ կան, ինձ դրանք զարմացնում են, իսկ ձեզ՝ արդեն ոչ: Արևն էլ միշտ նույն սարի ետևից է ծագում: Դուք դա տեսնում եք ամեն օր:

Հուսով եմ, որ հաջորդ անգամ կլուսանկարեմ արդեն Հայաստանը, ոչ միայն Երևանի մի հատվածը:

Հիմա ես ապրում ու աշխատում եմ Քենիայում, որն ինձ համար խաղաղ մի վայր է, բայց միևնույն է պարբերաբար մեկնում եմ Հարավային Սուդան, քանի որ Դարֆուրում արված իմ պատմությունները միշտ ինձ հետ են և պետք է շարունակվեն ու զարգանան:

Կարծես զգում եմ, որ դեռ պետք եմ: Դեռ դեր ունեմ այդ երկրում:

Նունե Հախվերդյան
Լուսանկարները՝ Սոնա Քոչարյանի

Մեկնաբանել

Media.am-ի ընթերցողների մեկնաբանությունները հրապարակվում են մոդերացիայից հետո: Կոչ ենք անում մեր ընթերցողներին անանուն մեկնաբանություններ չթողնել: Միշտ հաճելի է իմանալ, թե ում հետ ես խոսում:
 

Media.am-ը չի հրապարակի զրպարտություն, վիրավորանք, սպառնալիք, ատելություն, կանխակալ վերաբերմունք, անպարկեշտ բառեր եւ արտահայտություններ պարունակող մեկնաբանությունները կամ անընդունելի համարվող այլ բովանդակություն:
Լրացուցիչ տեղեկություններ ?